Муносибати оилавӣ

Оё ҷоиз аст, ки падару модари шавҳар ё завҷаро - хусуру хушдоманро падар ё модар бигуем?

Аллоҳ дар Қуръони карим мефармояд:
«Онҳоро ба номи падаронашон ном баред, ки ин назди Аллоҳ одилонатар аст.»
(Сураи Аҳзоб, ояти 5)
Ин ояти муборак ба мо меомӯзад, ки ҳар як фарзанд бояд падари худро бишиносад ва аз насаби худ рӯй нагардонад. Инкор кардани падари ҳақиқӣ ва нисбат додани худ ба шахси дигар аз гуноҳҳои кабира аст.
Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) дар ҳадисе, ки дар «Саҳеҳи Бухорӣ» ва «Муслим» омадааст, мефармоянд:
«Ҳар касе, ки худро ба ғайри падари худ нисбат диҳад ва бигӯяд, ки фалон кас падари ман аст, дар ҳоле ки ӯ падари воқеии ӯ нест — ӯ куфр варзидааст».
Албатта, ин куфр инсонро аз дин берун намебарорад, вале куфри амалӣ ва гуноҳи бузургест, ки бояд тавба кард.
Аммо аз насаби худ даст кашида, шахси дигареро падар гуфтан ва шахсеро аз рӯи эҳтиром падар гуфтан аз ҳамдигар фарқ дорад.
Дар бисёре аз кишварҳои мусалмонӣ, аз ҷумла дар ҷомеаҳои форсизабон, одат шудааст, ки ба хусур — падари шавҳар, «падар», ва ба хушдоман — «модар» мегӯянд. Ин амр аз рӯи эҳтиром аст на аз рӯйи инкори падару модари ҳақиқӣ. Агар арӯсе хусурашро «падар» гӯяд, вале падари худро фаромӯш накарда бошад ва агар домод хушдоманро «модар» гӯяд, вале модари худро рад накарда бошад — ин ҳеҷ гуна гуноҳе надорад.

Оё зан метавонад бе иҷозати шавҳар рӯза гирад?

Рӯзаҳо ба ду навъ тақсим мешаванд: фарз ва нофила.

Рӯзаҳои фарзӣ, мисли рӯзаи моҳи Рамазон, рӯзаҳои қазоӣ ё рӯзаи назрӣ (масалан: агар фалон кор анҷом шавад, рӯза мегирам) — барои зан фарз аст ва барои гирифтани онҳо иҷозати шавҳар шарт нест. Шавҳар ҳақ надорад монеи анҷоми фарз гардад.

Аммо рӯзаҳои нофила, ба мисли рӯзаи рӯзҳои Душанбе ва Панҷшанбе, рӯзаҳои моҳи Шаъбон, шаш рӯзаи Шаввол ё дигар рӯзаҳои мустаҳаб — агар шавҳар дар хона ҳузур дорад, зан бояд бо иҷозати ӯ онҳоро бигирад.

Дар ҳадиси саҳеҳ омадааст:
«Зан набояд рӯзаи нофила гирад дар ҳоле ки шавҳараш ҳузур дорад, магар бо иҷозаташ.»

Агар шавҳар дар сафар аст ё дур аз хона, зан метавонад ин гуна рӯзаҳоро бе иҷозат бигирад.

Оё қайи кӯдак наҷосат аст ва намозро ботил мекунад?

Модарон аксар мепурсанд: «Кӯдакам зиёд қай мекунад — оё бо он либос намоз хондан ҷоиз аст?»

Ба иттифоқи уламои чаҳор мазҳаб, қай наҷосат аст. Зеро он аз меъда бармегардад, ки хӯрок дар он дигаргун шуда, бӯйи бад мегирад. Аз ин рӯ, ҳам таҳоратро мешиканад ва ҳам либосро нопок месозад. Қайи кӯдак низ, махсусан дар ҳолате, ки шир турш шуда, монанди ҷурғот берун мешавад, наҷосат маҳсуб мешавад ва бояд ҷойи қайрасида шуста шавад.

Танҳо баъзе уламои мазҳаби моликӣ бар ин назаранд, ки агар кӯдак шири хӯрдаашро бидуни дигаргунӣ қай кунад ва на бӯй, на рангу таркибаш тағйир ёфта бошад, он наҷосат нест. Аммо дар ҳолати бадбӯйӣ ё тағйири ҳолат, ҳатман бояд онро шуста, баъд бо он либос намоз хонд.

Зани бефарзанде мехоҳад кӯдакеро, ки аз зино таваллуд шудааст, ба фарзандӣ бигирад. Оё ин кудак ҳаромӣ ва ҳазарӣ аст?

Не, ҳаргиз. Кӯдак ҳеҷ гуна айб надорад. Гуноҳи зино ба падару модар тааллуқ дорад, на ба кӯдак. Худованд дар Қуръон фармуда:

وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰ
 «Касе бори гуноҳи дигареро бар дӯш намегирад». (Сураи Анъом, 6:164)

Ҳатто дар замони Расули Худо (с) зани зинокор, ки ҳомиладор шуд, фармон гирифт аввал кӯдакашро таваллуд кунад. Пас аз таваллуд ва шир додан, кӯдакро ба хешовандон супурданд ва танҳо баъд ҳадди шаръӣ иҷро гардид. Кӯдак зинда монд ва чун дигар кӯдакон дар ҷомеа парвариш ёфт.

Пас, чунин кӯдакро “ҳаромӣ” номидан ноҷоиз аст ва ин беадолатӣ ва зулм ба кӯдаке мебошад, ки худ тавони интихоби падару модар надошт. Баръакс, нигоҳубини чунин кӯдак савоб аст, махсусан агар ӯ аз муҳити ятимхона раҳо ёбад.

Аммо як нуктаи муҳими фиқҳӣ ҳаст: Бояд кӯдак бо ӯ ва аҳли хонадон маҳрам шавад. Барои ин, яке аз занони хонаводаи дорои кудаки ширхора,  хоҳараш, янгааш ё шахси дигар,  бояд кӯдакро то синни дусолагӣ се бор шир диҳад. Ҳатто аз пиёла додани шир ҳам кофист. Баъд аз он кӯдак чун фарзанди ширӣ шинохта мешавад ва бо аҳли хонадон маҳрам мегардад.

Оё гирифтани номи шавҳар ё зан дар Ислом ҷоиз аст?

Дар Ислом манъе вуҷуд надорад, ки мард номи занашро гирад ё зан номи шавҳарашро. Дар ҳадисҳои саҳеҳ дида мешавад, ки Расули Худо (с) ҳазрати Оишаро бо номи худ, «Ё Оиша!» садо мезаданд. Аммо худи ҳамсарони Паёмбар (с) ӯро бо номи «Муҳаммад» садо намекарданд, зеро бо амри қуръонӣ (Сураи Нур, ояти 63) наҳй шудааст, ки Расулро мисли дигарон бо ном садо зананд. Ин танҳо хоси Паёмбар аст.

Пас, ин масъала ба урф, яъне одату фарҳанги мардум бармегардад. Дар мазҳаби Имоми Аъзам, агар як амал бо шариат мухолиф набошад ва дар урф шинохта шуда бошад, қобили қабул аст. Масалан, дар баъзе минтақаҳои Тоҷикистон, садо задани шавҳар бо номаш ё «ту» гуфтан нишонаи беэҳтиромист. Дар минтақаҳои дигари Тоҷикистон ба пайвандон ва аҳли хонавода, ҳатто падару модар, падаркалону модаркалон “ту” гуфта садо мекунанд ва ин нишони самимият дониста мешавад. Дар Миср бошад, номи зану шавҳарро гирифтан нишонаи муҳаббат ва самимият шуморида мешавад.

Бубинед, агар дар муҳити шумо як амал беодобӣ дониста шавад, беҳтар аст, худдорӣ кунед. Бо шавҳар ё ҳамсар дар ин бора маслиҳат кунед ва эҳтироми урфу одати ҷомеаро нигоҳ доред.

Оё зан метавонад бидуни иҷозаи шавҳар ``спирал`` гузорад ва пеши роҳи ҳомиладоршавиро бигирад?

Фарзанддор шудан ҳаққи муштараки зану мард аст. Зан наметавонад бидуни ризоияти шавҳар худро аз ҳомиладорӣ муҳофизат кунад, хоҳ бо дору, хоҳ бо василаҳое чун “спирал”.

Ҳамчунин мард ҳам ҳақ надорад, якҷониба занро аз таваллуд кардан манъ кунад.

Дар ҳадис омадааст, ки Расули Худо (с) мардумро ташвиқ мекарданд, ки занҳои зоянда ва меҳрубонро ба ҳамсарӣ гиранд. Зеро фарзанд таваллуд кардан аз ҳадафҳои асосии издивоҷ аст.

Ҳам зан ва ҳам мард бояд дар масъалаи фарзанддорӣ машварат дошта бошанд. Ҳеч яке ҳақ надорад бидуни ризоияти дигар тасмим бигирад, зеро ин масъаларо шариат масъалаи дуҷониба медонад.

Оё зан метавонад барои ризои шавҳараш абрувонашро (қош) бичинад?

Чидани абру (қош) дар Ислом ҳаром ва гуноҳи кабира аст, ҳатто агар шавҳар амр кунад. Расули Худо (с) фармуданд:
«Худо лаънат кардааст зани чинандаи абруро ва он касеро, ки абруяшро мечинонад.»

Итоат ба шавҳар дар маъсият ҷоиз нест. Аммо ранг кардани абру, ки шаклашро дигар намекунад ва бо вақти муқаррари табиӣ мешавад, аз ҷониби баъзе уламои муосир иҷоза шудааст. Чидани мӯй аз дигар қисмҳои рӯй иҷозат аст.

Диққат диҳед: Абру чидан ҳаром. Нигоҳубини рӯй ва пок кардани руй аз муйҳо барои шавҳар ҷоиз аст.

Оё бордоршавӣ бо ЭКО (бо роҳи сунъӣ) барои зани мусалмон ҷоиз аст?

ЭКО як усули тиббӣ барои кӯмак ба зану шавҳарест, ки бо роҳи табиӣ фарзанддор шуда наметавонанд ва ба усулҳои сунъии тиббӣ муроҷиат мекунанд.

Дар ин ҳол агар тухма ва нутфа танҳо аз ҳамон зану шавҳар гирифта шавад ва дар батни худи ҳамон зан ҷой дода шавад, бидуни иштироки шахси сеюм ва бо табиби амин, аз ҷониби уламои муосир ин навъи ЭКО (бордоркунии сунъӣ) ҷоиз дониста шудааст.

Аммо, агар шахси сеюм, мард ё зан ба ин раванд ворид гардад, (масалан, тухма ё нутфа аз бегона бошад, ё кӯдак дар батни зани дигар парвариш ёбад), он навъи ЭКО ҳаром дониста мешавад. Зеро омехтани насаб, шубҳа дар модар ва падар ва халал дар шариати поки Ислом ба миён меояд.

Ҳамин тавр, ЭКО фақат бо шарти он ки танҳо аз тухма ва нутфаи зану шавҳар бошад ва табиб амин бошад, ҷоиз аст.

Парвардигор ҳамаи бефарзандонро бо додани фарзанди солеҳ шод гардонад ва моро дар имтиҳонҳояш собитқадам дорад.

Чӣ бояд кард, агар шавҳар бадзабон бошад?

Агар шавҳар бадзабон аст ва суханони нохуб дорад, аввал бояд донед, ки ин ахлоқ аксаран аз муҳити тарбия бармеояд. Дағалзабонӣ дар Ислом маҳкум аст. Паёмбар (с) фармудаанд:
«Меҳрубонӣ ва хушзабонӣ зинати ҳар амал аст.»

Ба заноне, ки бо чунин мард зиндагӣ мекунанд, насиҳат ин аст:
– Бо ӯ ҳамзабону сар ба сар нашавед.
– Бо хушахлоқӣ ва оромӣ посух диҳед.
– Дар лаҳзаҳои оромӣ, бидуни асабоният, бо эҳтирому самимият бо шавҳар сӯҳбат кунед.
Ба ӯ фаҳмонед, ки ин суханон на фақат эҳтиромро дар хона поин мебаранд, балки ба тарбияи фарзандон низ таъсири манфӣ мерасонанд.

Бо бадзабон бадзабон нашавед. Меҳрубонии шумо метавонад дили ӯро мулоим кунад. Сабру хирад метавонад дар ӯ тағйир эҷод кунад. Бигзор, зеботарин ҷавоби шумо оромишу ахлоқи накӯ бошад.

Оё зани бесавод метавонад “шери нар” тарбия кунад?

Дар ҷомеаи мо аксар вақт аз ин мисраи ин шеър далел меоранд, ки:
«Ба зан он ҳунар беҳ, ки зояд писар»

Бо такя ба ин сухан, мегӯянд, ки барои зан кофист дар хона нишинад ва фарзанд таваллуд кунад. Аммо воқеият нишон медиҳад, ки зане, ки худ бесавод аст ва ҳаққи Худо ва ҳаққи худро намедонад, наметавонад фарзанди бузургу ҷасурро ба дунё биёварад. Чунин зан бештар фарзандони тарсу, дунявипараст ва беҷасорат ба воя мерасонад, на «шерони нар».

Баръакс, зане метавонад фарзанди қавӣ ва ҷасур тарбия кунад, ки хӯйи шерона, афкор ва имони қавӣ дошта бошад. Ва ин имон бе илм намешавад. То замоне ки зан Аллоҳро нашиносад, бузургии Ӯро бо илм дарк накунад ва Китоби Ӯро бо маънояш нафаҳмад, наметавонад имони комил дошта бошад.

Аз ин рӯ, лозим аст бифаҳмем, савод ва маърифат барои зан шарт аст, даъват ва таълим танҳо кори мардон нест, модари босавод метавонад фарзанди боимон, боҷасорат ва озодандеш тарбия кунад.

Кадом ҷойҳо ҳастанд, ки зан бе ризогии шавҳар наметавонад биравад?

Аз нигоҳи фиқҳ, шавҳар ҳақ дорад дар баъзе ҳолатҳо ба ҳамсараш бигӯяд, ки ба ҷое наравад. Аммо истисноҳое низ ҳастанд.

1. Ба хонаи падару модар рафтан

  • Агар шавҳар бигӯяд, ки «Ба хонаи падару модарат намеравӣ»  бояд бидонем, ки уламо иттифоқ доранд, ки зан ҳақ дорад ҳадди ақал ҳафтае як бор бе иҷозаи шавҳар ба дидори падару модар биравад.

  • Чаро? Зеро ҷудо кардан аз падару модар гуноҳи кабира аст ва Паёмбар (с.а.в.) лаънат кардаанд касеро, ки фарзандро аз падару модар ҷудо мекунад.

  • Ҳатто агар падару модар кофир бошанд ҳам, зан ҳақ дорад ба дидори онҳо биравад.

2. Ба бозор, мағоза ё тӯй

  • Агар шавҳар бигӯяд: «Ба бозор/мағоза/тӯй нарав»,  дар ин ҳолат зан бояд итоат кунад, зеро оафтан ба ин ҷойҳо мубоҳ аст ва нарафтан ба ин ҷойҳо зиёне ба дин ва ҳаёти инсон намерасонад.

  • Масалан: шавҳар медонад, ки дар тӯй фисқу фуҷур аст, пас ҳақ дорад ба зан бигӯяд, ки ба туй нарав.

3. Ба ҷои кор

  • Агар шавҳар розӣ набошад, ки зан ба кор барояд, зан набояд биравад, магар дар ҳолате, ки шартҳои зарурӣ ва шаръӣ иҷро шуда бошанд.

Диққат!

  • Шавҳар ҳақ надорад бигӯяд: «Ман намехоҳам ту куллан ба хонаи падару модарат равӣ.» Ин гуна манъ кардан ғайришаръӣ аст. Зеро зан ҳуқуқ дорад робитаи худро бо падару модар ва хешовандон нигоҳ дорад (силаи раҳм).

Дар кадом ҳолат розигии шавҳар муҳим нест?

Итоати мутлақ танҳо аз они Аллоҳ аст. Итоат ба шавҳар зарур аст, вале танҳо дар он чизҳое, ки гуноҳ нестанд. Агар шавҳар зани худро ба гуноҳ амр кунад, розигии ӯ ҳеҷ эътиборе надорад.

Дар кадом ҳолатҳо итоати шавҳар раво нест:

1. Агар шавҳар ба гуноҳ амр кунад

  • Агар бигӯяд: «Қош чин», ё «Бо хешу таборат қаҳрӣ шав», ё «Дурӯғ бигӯ», ё «Ипотека бо фоиз (рибо) гир» — зан набояд итоат кунад.

  • Чун ҳаққи Аллоҳ болотар аз ҳаққи шавҳар ва ҳатто болотар аз ҳаққи падару модар аст.

2. Масъалаи ибодатҳо

  • Рӯзаи фарз (Рамазон, қазо): шавҳар ҳақ надорад бигӯяд: «Рӯза нагирай».

  • Сатр (ҳиҷоб): агар шавҳар бигӯяд: «Ман розӣ нестам, ки ту сатр пӯшӣ» — сухани ӯ ҳеҷ эътибор надорад, зеро ин фармони Аллоҳ аст.

  • Намоз: шавҳар ҳақ надорад бигӯяд: «Ман розӣ нестам, ки намоз бихонӣ».

Аммо, дар масъалаҳои оддӣ

  • Дар корҳои рӯзмарра, мисли интихоби либос, рафтуомад бо дӯстону ҳамсоягон, рафтан ба бозор ё ба кор рафтан, шавҳар ҳақ дорад изҳори назар кунад ва зан бояд итоат кунад, агар гуноҳ дар миён набошад.

Оё модар ҳақ дорад, ба писараш амр кунад, ки зани дуюм бигирад? Ба зани дуюми шавҳар чӣ гуна тоқат кардан мумкин аст?

Агар модар писарашро маҷбур кунад, ки зани дуюм бигирад, вале худи ӯ розӣ набошад ва бо ҳамон зани худ зиндагӣ кунад, гунаҳкор намешавад. Чун масъалаи издивоҷ, талоқ ё гирифтани зани дуюм ихтиёри мард аст, на модар. Танҳо вақте мард нисбати нофармонӣ ба модар гунаҳкор мешавад, ки модар тибқи ҳаққи шаръияш чизеро талаб кунад ва ё фармон диҳад, ё ба кӯмак ниёз дошта бошаду писар аз хизматаш саркашӣ кунад.

Агар шавҳар зани дигар гирифт, ин ҳолат табиист, ки барои зан осон нест ва рашк ба миён меояд. Вале бояд донист, ки зиндагии зан танҳо  шавҳар нест. Агар шавҳар зани дигар гирифт, ин маънои онро надорад, ки ӯ шуморо комилан тарк кардааст. Шояд бо нияти фарзанддор шудан ё кӯмак ба зани дигар чунин кор кардааст. Шумо бояд зиндагиро идома диҳед ва шахсияти худро танҳо бо шавҳар маҳдуд накунед. Ҳамонгунае, ки шумо ба шавҳар ҳақ доред, ҳар зани дигари бешавҳар ба шавҳар кардан ҳақ дорад. Шавҳар ин моли шахсии шумо нест.

Бисёр занҳо ҳастанд, ки умуман шавҳар надоранд ё шавҳаронашон солҳо дур аз хонаанд. Пас, зиндагиро бо рашк ва ғам талх накунед. Фаромӯш насозед, ки ҳар инсон дар назди Аллоҳ барои амалҳои худ ҷудогона савол дода мешавад: шумо барои худ, шавҳаратон барои худ.

Шароити зан дар ҷомеъа

Оё муолиҷа ё таваллуд кардани зан назди табиби мард ҷоиз аст?

Аз нигоҳи шариат, кашфи аврати зан дар назди марди номаҳрам  гуноҳи кабира аст. Аммо дар ҳолати зурурат, вақте ки духтури зан мавҷуд нест ё ҳолати беморӣ шадид аст, муолиҷа ё таваллуд дар назди табиби мард ҷоиз мегардад, ба шарте ки:

  • Худаш духтур интихоб карда натавонад,

  • Ҷони ӯ дар хатар бошад,

  • Шароити тиббӣ иҷозаи дигар намедиҳад.

Фиқҳи исломӣ мегӯяд:
«Зарурат чизҳои мамнӯъро ҳалол мекунад.»

Дар чунин ҳолатҳо на зан гунаҳкор аст, на духтур, зеро духтур дар вақти амалиёт ба бадан бо чашми шаҳват не, балки бо нияти муолиҷа нигоҳ мекунад. Уламои маъруф, аз ҷумла Ибни Баттол ва дигарон низ инро дар шарҳи ҳадисҳо баён кардаанд.

Яъне, агар дигар чора набошад, муолиҷа ё таваллуд дар назди табиби мард дар ҳолати зарурат ҷоиз аст ва гуноҳе нест.

Оё зан метавонад мӯйи худро кӯтоҳ кунад?

Дар шариат танҳо мӯй часпонидан манъ шудааст, ки дар ҳадисҳо шахси часпонандаи муй лаънат шудааст. Аммо худи кӯтоҳ кардани мӯй, агар ба мард монанд нашавад, ҳаром нест. Паёмбар (с) нафароне, ки худро ба ҷинси дигар монанд мекунанд, лаънат кардаанд.

Аз рӯи ҳадиси саҳеҳ, ҳамсарони Паёмбар (с), аз ҷумла ҳазрати Оиша (р), баъд аз вафоти он ҳазрат мӯйи худро кӯтоҳ мекарданд. Инчунин зан дар маросими Ҳаҷ ҳам мӯяшро каме кӯтоҳ мекунад.

Бинобар, агар кӯтоҳ кардани мӯй ба шакли мардона ё ба сабки занони беэътиқод ва дигарбовар ва ё барои ҷалби таваҷҷуҳи номаҳрам набошад, бо ризоияти шавҳар ҷоиз аст. Духтари бешавҳар низ ба шарте, ки ба мард монанд нашавад, метавонад муйи худро кутоҳ кунад.

Оё зиёрати қабристон барои занон ҷоиз аст?

Дар масъалаи зиёрати қабристон аз ҷониби занҳо ду гурӯҳи ҳадис вуҷуд дорад: баъзе манъ ва баъзе иҷозат медиҳанд. Бо назардошти осори саҳобагон, аз ҷумла Ҳазрати Оиша (р), ки баъди вафоти Расулуллоҳ (с) қабри бародарашро зиёрат мекард ва дар ин бора бо бардошт аз ҳадисе иҷозати Паёмбар (с) вуҷуд дорад:
«Пештар ман шуморо аз зиёрати қабрҳо манъ карда будам, акнун зиёрат кунед, зеро зиёрати қубур ёди охиратро зинда мекунад.»
Уламои зиёд ба хулоса расидаанд, ки зиёрати қабр барои зан, агар бо нияти дуо, ибрат ва ёди охират бошад, ҷоиз аст.

Аммо агар зиёрат бо нияти гиряву нолаву фиғон ё бо амалҳои бидъат ва хурофот, чун табаррук аз хок ё шоха ё гуфтугӯ бо мурдаҳо бошад, ин на фақат манъ, балки ширк ва гуноҳи бузург аст.

Зани мусалмон, ки аҳли намоз, дониши дуруст дорад ва нияташ пок аст, метавонад бо нияти дуо ва ибрат қабристонро зиёрат кунад. Аммо бояд бидонад, ки кадом нияти нодуруст метавонад зиёратро ба гуноҳ табдил диҳад.

Бе ягон сабаб дилам танг мешавад, зиқ мешавам, ҳатто нафасгирӣ ҳис мекунам. Шояд касе маро ҷоду карда бошад? Ё ҷин таъсир кардааст?

Дилтангӣ ва зиққӣ баъзан табиӣ аст  ва дар ҳолати мусибат, беморӣ, хастагӣ ё бехобӣ эҳсос мешавад. Вале агар бе ҳеҷ сабаб такрор шавад, пеш аз ҳама, бояд ба ҳолати динии худ нигоҳ кунем.

Парвардигор фармудааст:
“Ҳар кӣ аз ёди Ман рӯй гардонад, ба зиндагии танге гирифтор мешавад.”
(Сураи Тоҳа, 124)

Яъне дурӣ аз Қуръон, намоз, зикр ва фармонбардорӣ сабаби торикии қалб мешавад. Абдуллоҳ ибни Аббос мегӯяд: гуноҳ сабаби сиёҳии чеҳра ва қалб аст. Шояд мо бе огоҳӣ ба гуноҳе машғул бошем ва мусиқии беҳуда гуш мекунем, кинаварзӣ дорем, суханҳои пучу ғазаб моро афсурда мекунад…

Чуноне ки Аллоҳ мегӯяд:
“Огоҳ бошед! Дилҳо бо ёди Худо ором мегиранд.”
(Сураи Раъд, 28)

Пас, аввал рӯ ба зикр, Қуръон ва дуо оварем. Агар бо вуҷуди ибодатҳо боз ҳам зиққӣ идома ёбад, мумкин аст, сабаб тиббӣ бошад. Шояд мушкиле дар қалб, асаб ё хун дошта бошед. Дар ин ҳолат, ба табиб муроҷиат кардан лозим аст.

Ва бидонед, ки шахсе зикраш дар ҷояш асту ба Худо таваккал дорад, ҷоду ва ҷин ба ӯ таъсир намерасонад ва  ваъдаи Худо ҳамин аст.

Оё хоб кардан баъд аз бомдод ё баъд аз аср гуноҳ аст?

Пайғамбар (с.а.в) баъд аз бомдод хоб намекарданд ва саҳобагон низ пас аз намози субҳ ба гуфтугӯ ва омӯзиши илм машғул мешуданд.

Дар ҳадис омадааст: «Бар уммати ман дар саҳархезӣ баракат дода шудааст». Яъне хоби пас аз бомдод, агарчи гуноҳ нест, вале сабаби камбаракатӣ ва ҳатто зарар ба рӯҳу ҷисм мешавад.

Абдуллоҳ ибни Аббос ба фарзандаш гуфтааст: «Чӣ гуна баъд аз бомдод хоб мекунӣ, дар ҳоле ки вақти тақсими ризқ аст?»

Хоби баъд аз аср низ дар ҳадис ба таври рӯшан зикр нашудааст, вале аз баъзе уламо ва тобеъин нақл шудааст, ки ин хоб ба ақлу рӯҳ ва ҳатто ба пӯст зарар дорад. Баъзе уламои тибби исломӣ, мисли Ибни Қаййим ва Ибни Мақдисӣ, гуфтаанд, ки хоби баъд аз аср инсонро танбал ва ошуфта мекунад.

Аммо хоби нисфирӯзӣ, ки “қайлула” ном дорад, суннат аст ва фоидаҳои зиёди тиббӣ дорад, ҳатто агар 15 дақиқа бошад ҳам.

Диққат:

  • Хоби баъд аз бомдоду аср гуноҳ нест, вале вақти шуморо бебаракат мекунад ва ба саломатии шумо зарар дорад.

  • Агар ба сабаби зарурат (кӯдакдорӣ, беморӣ ё кори шабона) хоб равед, гунаҳкор намешавед.

  • Одат кардан ба хоби баъд аз бомдоду аср, махсусан бидуни сабаб,  инсонро аз баракати рӯз, зеҳни равшан ва фоидаи рӯҳиву ҷисмӣ маҳрум мекунад.

Беҳтарин вақт барои хоб  пас аз тулӯи офтоб (қайлула) ва баъд аз нисфирӯзист.

Дар Ислом панҷара кардан, сангҳои гаронбаҳо гузоштан ва оро додани қабр дуруст нест мегуянд, магар тамоман ба қабр аҳамият надиҳем, ин беэҳтиромӣ ба гузаштагон намешавад?

Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи васаллам) пеш аз вафоташон фармуданд: «Худованд лаънат кунад яҳуду насрониёнро, ки вақте шахси шарифе аз онҳо мемурд, қабрашро барои худ масҷид ва ҷои ибодат қарор медоданд». Мақсади Паёмбар ин буд, ки пас аз марги ман чунин кор накунед. Худи Паёмбар (Саллаллоҳу Алайҳи ва Саллам), вақте саҳобӣ Усмон ибни Маъзун вафот карданд, як санги одиро дар сари қабраш гузоштанд ва гуфтанд: «Ман бо ин санг қабри бародарамро мешиносам». Аз ин мефаҳмем, ки агар қабр кӯчида бошад, дуруст карданаш ҷоиз аст ва гузоштани як нишонаи одӣ, масалан як санг ё дарахт, то қабр гум нашавад, боке надорад. Аммо сохтани қабр мисли хона, гузоштани панҷара, сангҳои мармар, ороиши зиёдатӣ ва маънорасозӣ монанди кори яҳуду насрониён аст, ки ба зиндаҳо аҳамият намедиҳанд, вале ба қабрҳо пулҳои зиёд сарф мекунанд. Ҳамчунин ҷоиз нест қабри авлиё ё дигаронро муқаддас шумурда, хокашро гирифтан, дар наздаш нишастан ва ба он изҳори тақарруб кардан. Паёмбари гиромии мо,  навиштаҷот дар сари қабрҳо, баланд кардан ва оро додани онҳоро низ манъ кардаанд.

Оё садои зан аврат аст?

Дар байни мардум баъзеҳо чунин мегӯянд, ки садои зан аврат аст ва ӯ ҳақ надорад дар ҷомеа сухан кунад ё амри маъруф анҷом диҳад. Аммо чунин ақида далели муътамад надорад.

Дар Қуръон, Сураи Тавба, Аллоҳ мегӯяд:

«Мардони мӯъмин ва занони мӯъмин авлиё (ёрони) якдигаранд. Онҳо мардумро ба кори нек фармон медиҳанд ва аз ҳаром бозмедоранд, намозро барпо медоранд ва закот медиҳанд…»

Ин оят баён мекунад, ки амри маъруф ва наҳйи мункар — вазифаи ҳам мардон аст ва ҳам занон. Яъне даъват кардан ба хайр ва ислоҳи ҷомеа танҳо ба мардон вобаста нест.

Албатта, хутбаи ҷумъа хондан ва имоматии намозҳои фарзӣ вазифаи мардон аст, вале ҳеҷ далеле дар суханони Паёмбар (с.а.в.) вуҷуд надорад, ки гӯфта шуда бошад: «Садои зан аврат аст.» Баръакс, ин ҳадис заиф аст ва бо он истидлол кардан ҷоиз нест.

Дар таърих ҳам мебинем, ки ҳазрати Оиша (р.а.) дар вақти ҷанги ҳазрати Алӣ ва Муовия суханронӣ карда, мардумро ба сулҳ даъват намуданд. Ин далели возеҳ аст, ки зан метавонад бо садои худ барои ислоҳи ҷомеа саҳм бигирад.

Беш аз ин, уламои исломӣ китобҳое доранд, ки дар онҳо аз занони фақеҳ ва олима (олимон) ёд мешавад. Масалан, Муҳаммад Хайрӣ китоберо бо номи «Фақиҳоту олимот» таълиф кардааст, ки дар он аз заноне ёдовар мешавад, ки ҳам фақеҳ буданду ҳам олима.

Фиқҳи ибодот: Таҳорат, намоз, рӯза, закот, ҳаҷ...

Аввал қазои Рамазонро гирем ё шашрӯзаи Шавволро?

Қазои рӯзаи Рамазон фарз аст ва пас аз Рамазон як шахс метавонад дар ҳар вақти дигар то Рамазони оянда қазояшро адо кунад. Шаввол бошад, фақат як моҳ муҳлат дорад.

Дар ҳадиси саҳеҳ, ҳазрати Оиша (р) мегуфтанд:
«Қазои Рамазонро баъзан то моҳи Шаъбон ба таъхир меандохтам.»  Яъне то пеш аз Рамазони соли оянда.

Ин далолат мекунад, ки аввал гирифтани Шаввол ва баъд қазо, ҷоиз аст ва аз рӯи мазҳаби Имоми Абуҳанифа, ҳеҷ кароҳияте надорад. Дар дигар мазҳабҳо низ ҷоиз дониста шудааст, гарчи баъзе уламо беҳтар медонанд, ки аввал қазо гирифта шавад. Яъне, агар аввал шаш рӯзи рузаи Шавволро гиред ва баъд давоми сол то рамазони оянда қазоро адо кунед, амалатон дуруст аст ва аҷрашро иншоаллоҳ мегиред.

Нияти рӯзаи шашрӯзаи Шавволро кай ва чӣ гуна кунем?

Рӯзаи шашрӯзаи Шаввол суннати муъаккада аст ва савоби бузург дорад. Паёмбар (с) фармуданд:
«Касе, ки моҳи Рамазонро рӯза бигирад ва ба дунболи он шаш рӯз аз Шаввол рӯза дорад, мисли он аст, ки тамоми сол рӯза доштааст.» (Саҳеҳи Муслим)

Барои гирифтани ин рӯза шарт нест пайдарпай бошад. Дар ҳар рӯзи моҳи Шаввол метавонед бигиред, муҳим он аст, ки шаш рӯзро дар ҳамин моҳ рӯза бигиред.

Ният дар Ислом аслан амали қалб аст. Ҳамин, ки дар дилатон гуфтед: «Пагоҳ рӯзаи Шаввол мегирам», ё ҳатто баъд аз субҳ бедор шудеду ният кардед, кофист. Шаввол чун рӯзаи нафл аст, нияти барвақт ва ё бо забон ҳатмӣ нест. Дар баъзе мазҳабҳо овардани ният бо забон мустаҳаб шуморида шудааст, аммо асли ният дар дил мебошад.

Оё барои рӯзаи қазо ва Шаввол розигии шавҳар шарт аст?

Рӯзаи қазо фарз аст ва барои адои фарз иҷозати касе, на шавҳар, на падару модар, на дигарон шарт нест. Агар шавҳар розӣ набошад ҳам, зан метавонад рӯзаи қазоро бигирад, зеро фармони Парвардигор болотар аз хостаи инсонҳост.

Аммо рӯзаи Шаввол, чун рӯзаи нафл аст, барои гирифтани он дар ҳоле, ки шавҳар дар хона аст, иҷозати ӯ шарт мебошад. Дар ҳадис омадааст:
«Зане набояд рӯзаи нафл бигирад дар ҳоле, ки шавҳараш ҳозир аст, магар бо иҷозаташ.» (Саҳеҳи Бухорӣ)

Агар шавҳар дар сафар ё аз хона дур бошад, иҷозат шарт нест. Аммо дар ҳузури ӯ, гирифтани рӯзаи нафл бе иҷозат мувофиқи ҳадис амали ноҷоиз аст.

Оё Қуръонро бо ҳарфҳои кириллии тоҷикӣ хондан ҷоиз аст?

Қуръон бо забони арабӣ нозил шудааст ва дар он ҳарфҳое ҳастанд, ки дар алифбои тоҷикӣ вуҷуд надоранд: мисли ع، ض، ص، ط، ظ, ذ. Агар ин ҳарфҳо ба таври дигар хонда шаванд ва аз махраҷи худашон садо надиҳанд, маънои калимаҳо ва ҳатто маънои тамоми оят метавонад тағйир ёбад.

Масалан, калимаи عليم агар “алим” хонда шавад, маънояш дигар мешавад. Ё ٱلْمَغْضُوبِ агар “мағзӯби” хонда шавад, тамоман маънои дигар ба миён меояд. Аз ин сабаб, хондани Қуръон бо ҳарфҳои ғайриарабӣ, ба вижа бо алифбои кириллӣ, ба иттифоқи уламо дуруст нест.

Албатта, фаҳмидани маънои Қуръон бо тарҷума ва тафсир бо забони тоҷикӣ мумкин аст, аммо худи лафзи Қуръон бояд бо ҳарфҳои аслии арабӣ ва бо талаффузи дуруст хонда шавад.

Баъзе хоҳарон мегӯянд: “сину соли ман рафтааст, дигар ёд гирифта наметавонам.” Аммо бо ният ва кӯшиш ҳар инсон метавонад ёд бигирад. Дар ҳама синну сол — агар хоҳиш бошад, роҳ ҳаст.

Пас, ба ҷои баҳонаҷӯӣ ва кофтани роҳҳои осон, биёед кӯшиш кунем, ҳарфҳои Қуръони Каримро ёд гирем ва онро бо забони аслиаш бихонем. Ин аст роҳи дуруст. Аллоҳ ба ҳамаи мо тавфиқ диҳад!

Дар намоз оё тарзи саҷдаи занҳо аз мардҳо фарқ мекунад?

Дар «Саҳеҳи Бухорӣ» ҳадисе омадааст, ки Паёмбар (с.а.в) чунон саҷда мекарданд, ки ҳангоми гузоштани даст ба замин, зери бағалашон намоён мешуд. Дар ин ҳадис Паёмбар (с.а.в) фармуданд: «Ман амр шудаам, ки бо ҳафт узв саҷда кунам: пешонӣ (бо бини ҳамроҳ), ду даст, ду зону ва нӯги ҳар ду по».

Тибқи ривоятҳо, фақеҳони мазҳабҳои Абу Ҳанифа, Шофеъӣ ва Молик бар онанд, ки мардҳо дар саҷда дасту оринҷҳояшонро аз замин дур кунанд ва баданашонро каме паҳн намоянд, аммо барои занҳо беҳтар аст, ки худро ҷамъ карда саҷда кунанд, то узви ҷисмашон ҳангоми саҷда алоҳида мушоҳида нашавад. Ҳамчунин, дар «Сунани Байҳақӣ» ҳадисе оварда шудааст, ки мардҳо оринҷҳояшонро аз замин бардоранд, вале занҳо оринҷҳоро ба замин гузошта, худро ҷамъ намоянд. Аммо муҳаққиқон гуфтаанд, ки ин ҳадисҳо заифанд.

Ҳадисҳои саҳеҳ, ки дар «Саҳеҳи Бухорӣ» омадаанд, нишон медиҳанд, ки тарзи намоз ва саҷдаи мард ва зан фарқ надорад. Аз ҷумла, Паёмбар (с.а.в) фармуданд: «Чӣ гуна ман намоз мехонам, ҳамон тавр намоз хонед».

Баъзе саҳобаҳо, мисли ҳазрати Алӣ ва Абдуллоҳ ибни Умар, ба занҳо тавсия медоданд, ки дар саҷда худро ҷамъ кунанд. Ҳамсари Паёмбар (с.а.в), модарамон Умми Салама низ ҳамин тавр амал мекарданд. Ин ривоятҳо дар китобҳои фиқҳ омадаанд, вале муҳаддисони баъдӣ онҳоро заиф шумурдаанд.

Уламоҳои муосир, ба мисли Ибни Боз ва Ибни Усаймин, махсусан уламои Арабистони Саудӣ, бар онанд, ки ҳадисҳои саҳеҳ ҳама якгуна будани тарзи намозро барои мард ва зан тасдиқ мекунанд. Аз ин рӯ, зан метавонад мисли мардҳо саҷда ва рукуъ кунад ва ин суннат аст. Ҳамчунин метавонад ҳангоми саҷда худро ҷамъ карда намоз хонад.

Ба кадом шахсон додани закоти мол ва закоти фитр ҷоиз нест?

Закоти мол ва закоти фитр ҳаққи Аллоҳ аст ва бояд танҳо ба шахсоне дода шавад, ки дар Қуръон (Сураи Тавба, ояти 60) зикр шудаанд. Инҳо камбағалон, мӯҳтоҷон, ҷамъоварандагони закот (бо таъйини ҳоким), касоне, ки дилашон ба Ислом наздик карда мешавад,  барои озод кардани ғуломон ё асирон, қарздорони мӯҳтоҷ, муҷоҳидон дар роҳи Аллоҳ ва мусофирони дармонда мебошанд.

Ба падару модар, фарзандон ва ҳамсар закот додан ҷоиз нест, зеро шумо масъули нигоҳубини онҳо ҳастед. Аммо ба хешовандони дигар, ки бо шумо якҷо зиндагӣ намекунанд (бародар, хоҳар, амаки мӯҳтоҷ ва ғайра) додан мумкин аст ва ҳатто ду савоб, садақа ва силаи раҳмро дорад.

Закоти фитр ва молро ба масҷид, имомҳо ва масъулини ҳукуматӣ додан, агар онҳо онро ба камбағалон намерасонанд, ҷоиз нест. Ин амонат бояд мустақим ё тавассути шахси амонатдор ба ниёзмандон расонида шавад. Беҳтар аст закоти Фитр пеш аз намози Иди Фитр дода шавад ва ба соҳибҳақ сари вақт расад.

Саҷдаи тиловат чӣ ҳукм дорад ва чӣ тавр анҷом дода мешавад?

Саҷдаи тиловат, ин саҷдаест, ки ҳангоми қироат ё шунидани оятҳои махсуси Қуръони карим анҷом дода мешавад. Дар бораи шумораи оятҳои саҷда ихтилофи уламо ҳаст ва баъзеҳо 14, баъзеҳо 15 ва бархе 13 оят медонанд.

Ҷумҳурии уламо (бештари мазҳабҳо) мегӯянд, ки саҷдаи тиловат суннат аст, агар анҷом диҳед, савоб мегиред ва агар накунед, гуноҳ надоред.

Дар мазҳаби Имом Абу Ҳанифа саҷдаи тиловат воҷиб аст ва агар анҷом надиҳед, гунаҳкор мешавед.

Далел дар «Саҳиҳ Бухорӣ» ва «Саҳиҳ Муслим» омадааст, ки Паёмбар (с.а.в) ҳангоми қироати сураи Наҷм, ояти 62 саҷда мекарданд ва бо он касоне, ки шуниданд, низ саҷда менамуданд. Аммо дар ривояти дигар, баъзан саҷда намекарданд, ки ин нишон медиҳад саҷдаи тиловат ҳамеша ҳатмӣ нест. Халифа Умар ибни Хаттоб низ мегуфт, ки «Агар саҷда кунед савоб мегиред, агар накунед гуноҳ нест».

Чӣ тавр бояд анҷом дод?

Беҳтар аст бо таҳорат, рӯ ба қибла ва бо пӯшонидани аврат саҷда кунед.

Гуфтани «Аллоҳу Акбар» ва ба саҷда рафтан суннат аст.

Метавонед дуои махсуси саҷдаро бихонед, вале ҳатмӣ нест.

Як саҷда анҷом дода мешавад, баъд аз он салом додан шарт нест.

Агар наметавонед фавран саҷда кунед, баъдтар низ иҷозат аст.

Баъзе уламо иҷоза медиҳанд, ки саҷдаи тиловатро ҳатто бидуни таҳорат анҷом диҳед, вале мувофиқи қавли бештари уламо беҳтар аст бо таҳорат  анҷом дода шавад.

Оё занҳо дар ҳолати ҳайз метавонанд рӯза бигиранд?

Дар шариати Ислом рӯза гирифтан барои зани дар ҳолати  ҳайзбуда ҳаром аст. Аллоҳ ҳар чизеро, ки амр ё манъ мекунад, бо ҳикмат мекунад.

Ҳазрати Ойша (разияллоҳу анҳо) мегуфтанд:

«Дар замони Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи васаллам) мо дар рӯзҳои ҳайз рӯза намегирифтем, баъдан онҳоро қазояшро адо мекардем. Аммо намозҳои таркшударо қазо намехондем  ва Аллоҳ онҳоро бахшидааст».

Ҳамчунин, дар рӯзҳои дар ҳайз будан барои зан намоз хондан, тавофи Каъба кардан, наздикӣ бо шавҳар ва даст расондан ба Қуръон низ ҳаром аст.

Мутаассифона, дар баъзе ҷойҳо хурофот паҳн шудааст, ки агар духтар шавҳар накарда бошад, бояд новобаста ба ҳайз доштанаш рӯза гирад. Ин гуфта комилан хилофи шариат аст. Агар зан дар моҳи Рамазон ҳатто чанд дақиқа пеш аз ғуруби офтоб ҳайз шавад, рӯзаи он ҳамонрӯзааш мешиканад ва онро баъдан қазо кардан лозим аст.

Оё намози бо шитобхонда қабул аст?

Дар ҳадисе, ки Имом Бухорӣ ва дигарон ривоят кардаанд, марде ба масҷид омад ва намоз хонд. Паёмбар (с.а.в.) се бор ба ӯ гуфтанд:

«Бозгард ва намозатро аз нав бихон, зеро ту намоз нахондӣ.»

Мард ҳайрон шуд ва гуфт: «Эй Расули Худо, ман ҳамин тавр намоз мехонам.» Паёмбар (с.а.в.) фармуданд:

«Вақте ба намоз меистӣ, ором гир; вақте рукуъ мекунӣ, ором гир; вақте аз рукуъ мехезӣ, ором гир; вақте ба саҷда меравӣ ва аз он бармегардӣ, ором гир. Дар байни ду саҷда низ ором гир.»

Аз ин ҳадис бармеояд, ки намоз танҳо бо қироати дуруст ва ҳаракатҳои зоҳирӣ қабул намешавад, балки бо хушӯъ (оромӣ, тааммул ва диққат) бояд хонда шавад. Шитобкорӣ намозро ботил месозад, ҳатто агар рукуъ ва саҷда иҷро шаванд.

Муҳимтарин чиз дар намоз ин ёди Аллоҳ ва ҳузури қалб аст. Намозгузор бояд бидонад, ки дар назди кӣ меистад ва чӣ мехонад.

Масъалаи ангушти саббоба бардоштан дар ташаҳҳуд

Дар таҳиёт хондан, вақти «Ашҳаду ал-ла илаҳа иллаллоҳ…» гуфтан ангушти саббоба (ишорат) бардоштан, тибқи мазҳаби Абуҳанифа ва дигар мазоҳиб, суннат аст.

  • Агар иҷро кардӣ ба суннат амал кардаӣ.

  • Агар тарк кардӣ намоз вайрон намешавад, аммо тарки суннат мешавад.

Дар китобҳои фиқҳи ҳанафӣ (масалан, «Мухтасари Қудурӣ») равшан омадааст, ки ин амал суннат аст ва бо роҳҳои гуногун ривоят шудааст.